De Grote Vragen

het antwoord

Zonder spiritualiteit

De BBC zendt tegenwoordig The Big Questions uit. Het is erg Brits en dus vermakelijk om te kijken. Mensen, al dan niet met verstand van zaken, discussiëren op uiterst beleefde wijze en komen geen stap verder. De scheidslijn religieus-seculier wordt iedere keer weer duidelijker. Vandaag doe ik een poging om al die Big Questions in één keer te beantwoorden.

Mensen maken het zichzelf veel te moeilijk. Dat is voornamelijk de schuld van Deepak Chopra en soortgelijke spirituele kwakzalvers. Verder wordt er in het onderwijs veel te weinig moeite besteedt aan mensen leren denken. De schade is niet te overzien. Je krijgt dan artikeltjes als Only Spirituality Can Solve The Problems Of The World. Zonder het stuk gelezen te hebben - en ik heb het gelezen - kan ik al meteen aantonen dat het nergens op kan slaan.

De vraag die in mij opkwam toen ik de titel zag, was: Hoe? Hoe gaat spiritualiteit de problems of the world oplossen? Drinkwatertekort, overal oorlogen, overbevolking, hongersnoden, uitputting van grondstoffen.. Hoe? Hoe gaat spiritualiteit dat doen? Chopra heeft daar geen antwoord op. Niemand heeft dat. Let wel, ik ontken niet dat spiritualiteit een belangrijk onderdeel van het leven is. Ik ontken zeker niet dat spirituele gedachten en gevoelens mensen kunnen inspireren tot fantastische dingen. Problemen oplossen is helaas toch echt een kwestie van aanpakken. Daarvoor moeten we met verstand en met beleid te werk gaan. Problemen oplossen is een rationele aangelegenheid: een zaak van de rede.

Er wil nog wel eens beweerd worden dat seculiere ethiek (zie Cirkel #007) nooit legitiem kan zijn omdat het altijd non-seculiere stellingen naar binnen moet smokkelen als het ook maar even echt ergens over gaat. Seculariteit kan dus best effectief zijn maar biedt niet genoeg om een echt kader te bieden voor ethische beslissingen. Op deze gedachte is de tweemagisterialeer gestoeld; de gedachte dat wetenschap en religie allebei hun eigen terrein hebben en elkaar kunnen informeren maar niet mogen storen.

The Big Questions

Chopra zegt als het ware: als de wereld niks anders is dan rondvliegende elementaire deeltjes die op elkaar botsen en soms evolueren naar steeds complexere systemen en onszelf, dan is er geen manier om normatieve kwesties als "waartoe zijn wij op Aarde?" en "wie bepaalt dat?" te beantwoorden.

Mijn antwoord is: precies. Wij zijn zonder doel op Aarde en we hoeven niemand te gehoorzamen. We zijn vrij, in de meest allesomvattende zin van het woord. De vraag waar de bevelen zijn van de kosmische heerser is geen goede vraag. Ze gaat er op voorhand vanuit dat er zoiets is als een kosmische heerser.

Het is een afschuwelijke, ijskoude vrijheid die wij genieten. Alles maar dan ook alles komt neer op menselijke keuzes. Er is zelfs geen verantwoordelijkheid want aan wie zou je je moeten verantwoorden? Aan jezelf? Dat is een lexicaal trucje. Aan de anderen om je heen? Waarom? In een universum waarin inderdaad, zonder voorbehoud, niets moet en alles mag rest één verplichting: dat wij het zelf maar uitmaken. Verantwoordelijkheden die wij dragen zijn sociale contracten die wij tussen elkaar sluiten.

Er is geen doel. Er zijn alleen reacties op de omgeving. Het lijkt Darwin wel, eigenlijk. Er is geen richting waar we op gaan. Elke schijn van een richting is een illusie die alleen achteraf ontdekt kan worden. Er is geen supergeest met een plan voor jou, noch voor mij of voor wie dan ook. Vragen naar de regels van het spel toont aan dat het spel niet begrepen is. Mensen die op spirituele of emotionele redenen besluiten dat het niet anders kan dan dat er regels zijn hebben helaas nogal eens de neiging ze vervolgens zelf te verzinnen. Als je die regels dan niet volgt wordt je voor de voeten geworpen dat je je kosmische doel uit het oog verliest.

Maar heeft het dan allemaal geen zin, roept men wanhopig uit. Inderdaad, 'het' heeft geen zin. En het is bekend wat we doen als er geen zin is. Dan maken we maar zin.

Ethiek

Geen regels. Geen richting. Geen doel. Dat wil natuurlijk niet zeggen dat er geen patronen ontstaan. Regelmatigheden in onze levens genoeg, dat is simpel te zien. Darwiniaanse evolutie beloont de replicatoren met een grotere representatie in de volgende generatie dan andere. Dat is nog steeds geen doel, het is het gevolg van het ontbreken van elk doel. Op dezelfde manier werkt het met onze systemen en instellingen, hoe complex ook. De culturen die in de 22e eeuw nog bestaan zijn de culturen die op de een of andere manier niet zijn vergaan. Dat is nog steeds geen noodlot of hogere leiding, het is een waarheid-met-een-koevoet. Meer is het ook niet.

Het is niet eens zo duidelijk of de overlevers wel de 'goeien' zijn. Als je heel altruïstisch en vredelievend met elkaar omgaat als maatschappij, vergroot je dan daar je kansen op een lange levensduur mee? Ik weet het niet. Ik kan me wel voorstellen dat het misschien zelfs andersom is.

Kunnen we dan niks zeggen over goed en kwaad? Toch wel wat. Wat mensen een goed gevoel geeft is universeel over de hele wereld. Wij vinden het prettig als onze lichamelijke en geestelijke integriteit worden geëerbiedigd door anderen. Wij vinden het prettig om voldoende eten, drinken en beschutting te hebben. Wij vinden heel vaak een zekere mate van gezelschap prettig. Wij houden vaak van structuur en regelmaat. Gedeeltelijk zal dit met opvoeding en opgroeien te maken hebben maar over vele verschillende culturen bezien komen deze voorkeuren er toch altijd uit.

De bekende Gouden Regel - Ga met anderen om zoals je zou willen dat ze met jou omgingen. - is dan een rechtstreeks logisch gevolg. In ieder systeem is plaats voor profiteurs maar gegeven dat bepaalde percentage uitzonderingen zal iedereen deze goed met goed vergelden en vaak zelfs kwaad niet eens met kwaad. Het is namelijk de meest rationele handelswijze. Het is opvallend dat zelfs mensen die goed en kwaad definiëren langs documentatie uit de Bronstijd altijd redenen kunnen opgeven voor hun keuzes.

Verdere ethische regels zijn relatief simpel op dezelfde wijze af te leiden uit de regelmatigheden die zich voordoen in het gedrag en in de voorkeuren van mensen.

Rationeel goed en kwaad

Nu we, bij gebrek aan orders van boven, op een operationele wijze spreken over Goed en Kwaad moesten we de hoofdletters maar laten vallen. Het maakt de weg vrij om op de enige zinvolle manier te spreken over goed en kwaad: de rationele. Er rest ons simpelweg niets anders. Rede is geen supersysteem dat beter is dan andere systemen, geen ideologie die naast zich geen tegenstanders duldt. Rede is de enige manier om op zo'n manier over ethiek, gedrag en moraal te spreken dat we ooit een kans hebben om er verder mee te komen.

Rede is niet superieur. Rede volgt rechtstreeks uit de structuur van ons universum. Dit is net zo evident als dat je niet tegelijk rechtsaf én linksaf kunt slaan. Je mag geloven wat je wilt maar als je een kruising nadert moet en zal je een keuze maken als je door wilt gaan. Op dezelfde wijze is het evident dat je na het zien van één zwart schaap niet mag concluderen dat alle schapen zwart zijn. Ook niet als je dat heel erg graag wilt. (Er bestaat trouwens een mop over een hele stricte wiskundige die zei: nee, wat je ervan kan zeggen is dat er één schaap bestaat dat aan minimaal één kant zwart is.) Als je goed doorvraagt kan niemand het hier mee oneens zijn. Er is geen alternatief.

Het wordt hoog tijd dat wij mensen onze verschillen naast elkaar leggen en er op rationele wijze over spreken. Alleen op die manier kunnen we werkelijk nader tot elkaar komen. Als we het niet doen blijft de BBC tot in de lengte van dagen zinloze discussies uitzenden en verandert er niks. Als we het wel doen hebben we een kans. Een kans op meer vrede. Een kans op overleven als ras. Weg dan maar met abstracte vragen over wat moet en mag. Ze zijn niet zinvol en vaak niet eens welgevormd. Laten we als volwassen, redelijke mensen kijken naar de kwesties die voor ons liggen.

Rede is wat onze maatschappijen samenbindt; door rede en met logica aan onze zijde rijzen wij op uit chaos.
(vrij naar T'Plana'Hath)

---

---

Op dit artikel is nog geen commentaar binnengekomen. Wil je iets zeggen? Ga naar de Postbus.

Terug naar de Artikelen Wetenschappelijk subpagina.