Van het badwater en het Kind

over vrijzinnigheid en orthodoxie

“Maar geloof jij dan niet in het Woord van God?!”
De eerste die me dit ooit vroeg had op dat moment een glas bier in z’n hand. Ik ook, het was in een café. Hoe we erop kwamen en waar het eigenlijk over ging staat me niet eens meer bij.

Het aplomb van deze vraag was weergaloos. En klaarblijkelijk herhaalbaar. Nooit heeft iemand me meer zoiets gevraagd zonder diezelfde blik van absolute verbazing. Hoe kon ik het niet eens zijn over God’s Woord? Iedereen die de Bijbel maar eens opensloeg, voorzien van de benodigde nederigheid, zou toch meteen zien wat de Waarheid was? De afgelopen tien jaar heb ik genoeg gesprekken gevoerd over genoeg religieuze onderwerpen met genoeg fundamentalisten om een patroon te kunnen ontwaren.

Proberen de rechtse broeders en zusters te overtuigen van de validiteit en geldigheid van het vrijzinnige gedachtegoed is vechten tegen de bierkaai. Het wil er gewoon niet in dat er meerdere manieren van interpretatie zijn, meerdere visies op diezelfde Bijbel. Het Woord van de Schepper van hemel en aarde staat op zich en kan toch niet afhankelijk zijn van ons mensen? Het is toch klip en klaar dat er niet gemarchandeerd mag worden met de Schrift?

Is dat inderdaad niet zo? En waarom? Zo direct gesteld is het nog niet eens zo heel simpel om op deze en vergelijkbare vragen te antwoorden. Ondanks de gedeelde religie en vergelijkbaar taalgebruik zijn orthodoxie en vrijzinnigheid twee vrijwel gescheiden werelden. Beide lezen dezelfde Bijbel maar lijken het over compleet verschillende boeken te hebben. Aan beide zijden hebben eminente theologen geleerde werken geschreven, waarin ze hun visies uiteen zetten.

Binnen hun eigen referentiekader kloppen al die theorieën ongetwijfeld. Daar zit ook meteen het grote probleem: ze hebben hun kader nodig. Zonder ondersteuning van een eerder afgesproken fundament aan gedeelde ideeën is elk religieus huis als op zand gebouwd. Of het nou gaat om de strenge façade van de orthodoxie of het luchtiger front van de vrijzinnigheid, geen van de twee kan zonder.

Er zijn drie manieren om met deze situatie om te gaan. Ten eerste is het natuurlijk mogelijk om elkaar zoveel mogelijk te negeren. Uiteindelijk kom je elkaar tegen in de Wereldraad van Kerken maar ach, daarna is het gewoon weer de orde van de dag. Ten tweede kunnen er aan de orthodoxie tegenvragen gesteld worden. Hoe kun je letterlijk lezen als dat zoveel problemen oplevert? Hoe ben je zeker van je zaak als je nooit wilt veranderen? Dit is een leukere methode maar of het effectief is waag ik te betwijfelen.

Ten derde kunnen we eens kijken naar de fundamenten onder de twee huizen. Hoe sterk zijn ze onafhankelijk van elkaar? Op welke manier zijn zij gegrondvest in de werkelijkheid om ons heen? We hoeven niet te vergelijken als één van de twee afvalt door een totaal gebrek aan fundament.

Ongelovigen, per definitie buitenstaanders, hebben hier een simpel antwoord op: beide huizen zijn op zand gebouwd. Is er ook maar één indrukwekkende reden om de Bijbel te stellen boven de Koran, de Bhagavad Gita, de Kitáb-i-Aqdas, het Urantia boek, de heilige boeken van Thelema of elke willekeurige inspirerende roman? De eigen natte vinger? Is er ook maar één bewijs in de wereld te vinden van enige bovennatuurlijke activiteit, laat staan van één of meer persoonlijke goden? Zij antwoorden op deze vragen tweemaal nee en zijn van de hele kwestie af. Wil de vrijzinnigheid als een christelijke beweging gezien blijven dan is deze optie er niet. Je zou het kind weggooien en achterblijven met het badwater.

Binnen de christenheid is deze optie er natuurlijk niet: zonder het Kind begin je weinig. Hier kom ik tot mijn uiteindelijke kernvraag: is het wel mogelijk om elkaars ongelijk te bewijzen? Ik heb het niet over onaannemelijk maken, maar bewijzen.

Vrijzinnigen nemen de Bijbel serieus, niet letterlijk. Zo drukte ik het zelf indertijd uit. De reden is ook wel bekend. Maar is het correct? Wat is nou precies de reden dat letterlijk lezen, van kaft tot kaft, verkeerd is? Is het ‘gaat heen en vermenigvuldigt U’ nog steeds van kracht of niet? (De Aarde is druk genoeg op dit moment.) Zijn mannen met lang haar echt onnatuurlijk? (Wat betekent dat, overigens?) Er staat enorm veel in de Bijbel maar nergens staat behoorlijk uitgelegd hoe het boek gelezen wil worden.

Er is natuurlijk geschreven dat ‘de letter doodt, maar de Geest brengt leven’ (2Kor3:6b) maar ook dat ‘niet een jota noch een tittel van de wet [zal] voorbijgaan’ (Mat5:18), althans niet voor het einde der tijden. Hoe hier uit te komen? Met losse Bijbelverzen gooien levert niks op, vrijwel alles is wel te onderbouwen als je goed genoeg zoekt.

Aan het boek zelf ook wordt gek genoeg de autoriteit ontleend voor wat erin gezegd wordt. Deze cirkelredenering staat geen twijfel toe maar helaas ook geen grondvestingen op feiten. Het zou aardig zijn bij de Eeuwige na te kunnen gaan wat de bedoeling nou is maar dat gaat niet.

Blijft over het persoonlijk geloof. Dat de vrijzinnigheid een functie heeft in onze maatschappij behoeft geen betoog. In eerdere artikelen heb ik de positieve invloed van het niet-dogmatische kamp uitgebreid belicht. Hier hoeven we niet aan te twijfelen. Echter, als enkel het persoonlijke geloof van de leden hen informeert over wat te lezen en hoe, maakt het dan nog uit dat men tot een religie behoort? Ik lees vrij veel en de boeken die ik lees inspireren me regelmatig. Dit is het gevolg van het wegvallen van de leertucht en het Bijbels gezag.

Kan een vrijzinnig gelovige aannemelijk maken, op welke manier dan ook, dat zij of hij zich laat leiden door meer dan het eigen hart alleen?

Maarten van den Driest
Leiden, 10 juni 2009

---

---

Op dit artikel is nog geen commentaar binnengekomen. Wil je iets zeggen? Ga naar de Postbus.

Terug naar de Artikelen Religieus subpagina.