Van het Middel en de Kwaal

.. de rol van de vrijzinnigheid in onze maatschappij

Religie is een probleem. In plaats van de panacee, zoals zij door de confessionelen wordt gezien, lijkt zij eerder het al te korte lontje in het mondiale kruitvat te zijn. Een uitweg vormt de vrijzinnigheid, modern hoedster van de Reformatie.

Onze regering lijkt, met de premier nu eens wel duidelijk aan het roer, de mening toegedaan dat de huidige sociaal-maatschappelijke problematiek opgelost kan worden door, effectief, meer religie. Oude normen en waarden hoeven als een pil maar geslikt te worden om de maatschappij weer beter te maken, aldus ettelijke toespraken van Jan-Peter Balkenende. Zijn ideologische vriend in de V.S. is het helemaal met hem eens en gaat zelfs veel verder: als elke school – en niet alleen de Christelijke – nu eens de Tien Geboden ophing, ging het vast veel beter. Dit soort dagdromerig, narcistisch neo-conservatisme lijkt zich de laatste tijd behoorlijk te verspreiden. Als het allemaal waar was, zou het bijna verleidelijk zijn.

Niet iedereen schaart zich achter dit standpunt. Er is een grote groep mensen voor wie religie niet het middel lijkt voor de wereld maar juist de kwaal. Zij wijzen niet geheel onterecht op de geschiedenis van het Christendom, vol kruistochten, religieuze oorlogen, haat, machtsmisbruik en nepotisme, onderdrukking en vervolging. Al deze dingen zijn echt gebeurd en vaak genoeg zelfs binnen kerkelijke gemeenschappen. Ook in het heden toont het christendom zich op het wereldtoneel eerder machtswellustig dan verzoenend. Echter, hoe waar deze voorbeelden ook moge zijn, zij raken de kern niet. Net als vrede en gerechtigheid er waren voordat Jezus preekte, bestonden naijver en bekrompenheid ook. Er is, zogezegd, niets nieuws onder de zon. Het enkele feit dat ons geloof keer op keer misbruikt wordt wil niet zeggen dat het in de grond verdorven is. Het dient daar overigens wel tegen opgewassen te zijn.

Samenvattend: religie is een probleem. In de zestiende eeuw al stelde de eminente denker Francesco Panchetta dat elke eerlijke kritiek uit twee delen bestaat: eerst een pars destruens maar toch ook zeker een pars construens. Mijns inziens in die volgorde. Als religie haar heilzame werk in onze samenleving moet verrichten, zelfs voordat een begin van een opbouw daartoe kan plaatsvinden, zal eerst afgebroken moeten worden wat haar daarin hindert of afleidt. Door de jaren heen heeft ons geloof veel ideeën, concepten en dogma’s opgedaan die er van oorsprong niet in thuishoren. Eeuwenlange ideologische repressie, ingegeven door van alles behalve deemoedige dienst aan de mensheid, heeft haar verward en verzwakt. Om het schip des geloofs met vertrouwen het ruime sop van de 21e eeuw in te sturen moeten wij eerst af van de zeepokken en andere aangroeisels die haar vaart alleen maar kunnen belemmeren.

Wat moet er allemaal afgebroken worden? De Bijbel geeft ons het antwoord en niet zozeer door wat er staat maar wat er niet staat. Kort en goed kunnen wij stellen dat alles wat niet direct uit de Schrift is afgeleid of wat met haar in tegenspraak is niet tot de kern van ons geloof kán behoren. Dit denkbeeld is niet liberaal of modern, het is juist een teken van ware Reformatie. Stelde Maarten Luther zelf niet al tegenover alle extra’s het primaat van de Schrift?

Verbod op getrouwde priesters? Onbijbels. Geestelijke hiërarchie? Onbijbels. Het gezin als hoeksteen van de samenleving? Onbijbels. Verplichte onderschrijving van een confessie? Ten enenmale onbijbels. Voor de duidelijkheid: het gaat mij er niet om dat mensen niet zouden mogen geloven in bijvoorbeeld de onbevlekte ontvangenis van Maria of het niet letterlijk eens zouden kunnen zijn met de Heidelberger maar om het feit dat dit nooit belangrijk kán zijn voor het christendom als geheel, het doet niet ter zake.

De orthodoxe fractie heeft afgedaan. De behoudende kerken hebben de afgelopen eeuw getoond dat zij moreel, ethisch en religieus hebben gefaald. Alleen nog op snoeiharde ontkenning van de meest overduidelijke feiten schijnt hun eerbied voor de Heer te rusten, en natuurlijk op eindeloze herhaling van steeds weer dezelfde standpunten. Standpunten die niet eens zo historisch zijn. Het met zoveel moeite en pijn beschermde ‘geloof der Vaderen’ is vaak bijna letterlijk het geloof van vader en op zijn best twee- of driehonderd jaar oud. Het is onvoorstelbaar dat bepaalde groepen gelovigen de term Reformatie voor zich claimen en dat dit juist die mensen betreft die geen reformatie wensen maar stilstand. Zelfs de naam ‘Christen’ ontzeggen zij hun onwelgevallige medegelovigen.

Een ander treffend voorbeeld is de Rooms-Katholieke kerk, een van de pijlers van harde orthodoxie in de wereld. Niet alleen is zij verantwoordelijk is voor twee complete, even onzinnige, dogma’s rond Maria zodat katholieken nu verplicht nonsens moeten geloven, zij doet in onbarmhartig vastklampen aan het eigen belang niet of nauwelijks voor de zogenaamde reformatoren onder.

Terug naar de hoofdzaak. Wat is de kern van ons geloof? Waar houden de aangekoekte extra’s op en waar begint de substantie? Waar beginnen wij met weer opbouwen? Dat is een vraag waar veel beter ingeleide mensen dan ik zich al tijden mee bezig houden en die ik niet kan beantwoorden maar ik kan wel zeggen in welke hoek we het moeten zoeken. Niet waar vragen onwelkom zijn en twijfel een teken van zwakte is maar juist daar waar de mens zich in al zijn complexiteit thuis mag voelen, waar Gods liefde geen leerstellige zijwieltjes nodig heeft om Zijn helende werk te doen.

In de zeer vroege kerk was één enkele belijdenis genoeg: Jezus is Heer. Dit oercredo is om twee redenen van groot belang. In de eerste plaats toont het in al zijn zuiverheid hoe wij geloven: mensen voelen zich in hun ziel aangeraakt door het verhaal van Jezus, die wonderlijke dingen zei en deed, en willen Zijn leven in het hunne centraal stellen. In de tweede plaats toont het in al zijn eenvoud hoe simpel en hoe complex het geloof is.

Leven met Jezus is simpel. Simpel, omdat Hij ons praktische dingen aanreikt, heldere voorbeelden stelt en door allerlei ingewikkelde verhalen die mensen soms bedenken heen prikt. Iedereen kan erbij horen, niemand hoeft te studeren om Christen te zijn of vreselijk ingewikkelde concepten van buiten te leren.

Tegelijkertijd kan dit simpele geloof de complexiteit van de hele wereld aan. Het is niet zo dat geloven ingewikkeld is maar leven is dat wel. Geen wetboek of catechismus kan ooit toereikend zijn om alles dat ons overkomt op te kunnen vangen en in regels vast te leggen. Het is niet onstandvastig om toe te geven dat we er soms niet meer uitkomen maar het is juist eerlijk. Het is geen afvalligheid om er voor uit te komen dat wij niet alles weten maar waarachtigheid. Juist een geloof dat niet op granieten peilers van orthodoxie is gebouwd maar vrij op de golven drijft kan de stormen van het leven aan.

Er is zo’n geloof voorhanden. Het komt niet vaak het in het nieuws of in de kranten, zelden zie je standjes op straat en ook moeten de aanhangers het vaak stellen zonder land- of gezinsdag. Toch zijn er afvaardigingen in alle landen ter wereld, elke religie kent wel een afdeling. Ik doel op de Vrijzinnigheid. Niet eens de kerken die zich zo noemen maar de ware vrijzinnigheid: alle mensen waar dan ook die geen genoegen nemen met pasklare antwoorden, die durven los te laten en te vertrouwen, durven te geloven.

Wat toont meer ontwikkeling, meer volwassenheid? Geloven op recept, in een boek kunnen opzoeken wat je overtuigingen zijn en heel zeker weten dat verder iedereen verloren zal gaan? Of frank en vrij voor de Eeuwige staan en zeggen: Heer, ik weet niet precies wat Uw wil is maar ik weet wel dat ik het beste doe dat ik kan? Het is die laatste houding die werkelijk bevrijdt, alleen die vrijheid die werkelijk vrede brengt.

Veel mensen weten of beseffen niet dat zij in feite vrijzinnig zijn. Hoevelen niet bezoeken trouw hun orthodoxe kerken, zonder veel overtuiging, elke zondag weer omdat het nu eenmaal moet? Hoeveel mensen zouden niet veel oprechter in het leven staan als zij niet steeds hoefden te huichelen uit angst voor een wrakende God, of een nog afschrikwekkender kerkenraad? Eerlijkheid en vertrouwen zijn hier gevraagd en alleen de vrijzinnigheid kan een geloof bieden dat overeind blijft in deze tijd zonder de waarheid geweld aan te doen.

Het is jammer dat vrijzinnigen niet meer van zich laten horen in onze maatschappij. De christenen die zich roeren in de media zijn bijna zonder uitzondering orthodox. Zij brengen een boodschap van onderwerping en afsluiting van de werkelijkheid, bevrijding met de vingers in de oren. Natuurlijk is het niet goed alles maar te tolereren maar de morele complexiteit van alledag erkennen is dat wel. Er is iets mis met een geloof dat mensen tegenhoudt vragen te stellen, angst aanjaagt en sociale kwesties net zo lang murw beukt totdat zij zich vormen naar selecte, favoriete Bijbelcitaten. De Bijbel is er trouwens ook niet om onze eigen stokpaardjes te steunen maar om ons denken te verdiepen, uit te dagen en te doordringen van de Geest van de Eeuwige.

Dat alles kan door eenvoudigweg te vertrouwen op God en in onszelf. Het kan door vooringenomenheid te laten varen, eigenbelang en gemak los te laten en elke dag open tegemoet te treden. Op sommige momenten zullen we twijfelen, er niet meer uitkomen of wanhopig zijn. Dat is niet erg, dat overkomt iedereen. Juist in onze zwakke momenten erkennen schuilt onze kracht. Een volwassen geloof helpt ons weer op te krabbelen en opnieuw inspiratie te vinden. Het is zeker geen gemakkelijke opdracht om te geloven in de wereld waarin wij leven maar het is helemaal geen geloof diezelfde wereld maar meteen af te wijzen.

Wij staan op een kruispunt in de geschiedenis. De komende vijftig jaar kunnen het verschil bepalen tussen een stabiele mondiale samenleving of een ellendig einde in oorlog, honger en armoede. Belangrijke keuzes moeten nu gemaakt worden. Verzoening tussen de volken kan niet langer meer wachten. Er moeten bruggen geslagen worden, banden gesmeed met alle anderen die open willen staan voor de werkelijkheid in al haar dimensies, zowel religieus als niet-religieus. Het is belangrijk dat wij van ons laten horen, als dragers van een levend en levensvatbaar Christendom. Getuigen van ons geloof, zowel in Jezus als in onze wereld, is nu essentieel geworden.

Zo kan religie bijdragen aan een betere wereld, de hemel hier alvast een beetje op Aarde. Een panacee zal geen enkel geloof ooit worden, het zou ook niet meer passen om de hoofdrol op te eisen in het maatschappelijk debat. Enige bescheidenheid, beschaamdheid zelfs, zou passend zijn maar, daaraan gekoppeld, ook frisse moed en daadkracht. Het zou heel wat zijn als we over honderd jaar kunnen zeggen dat ons geloof veranderde van kwaal in middel.

---

---

Op dit artikel is nog geen commentaar binnengekomen. Wil je iets zeggen? Ga naar de Postbus.