Vlees eten is de nieuwe sigaret

Vergeet zielige dieren. Redt de planeet.

Roken is stoer. Sterker nog, roken is goed voor je. Althans, nog geen tachtig jaar geleden dacht vrijwel iedereen dat. De meeste dokters, zo beweerde sigarettenmerk Camel ooit, roken Camel. Hoewel er nog steeds rokers zijn, is de publieke opinie volledig omgeslagen. Roken kán eigenlijk niet meer. Gaat hetzelfde met vlees gebeuren? Het antwoord op deze vraag is van planetair belang.

Consumptie

Als er over de gevolgen van de bio-industrie en van intensieve veehouderij wordt gepraat vergeet vrijwel iedereen dat de wereld groter is dan West-Europa alleen. Door groeiende welstand eten we de laatste honderd jaar meer en meer vlees. Me dunkt dat de groei er nu wel zo’n beetje uit is. In de ontwikkelingslanden is dat een heel ander verhaal.

Denk in dat geval niet aan Nigeria of Afghanistan – respectievelijk laatste en een na laatste op de wereldranglijst voor kwaliteit van leven – maar aan China en India. Inda nadert de 1,2 miljard inwoners, China is daar inmiddels overheen. Meer dan vijfendertig procent van de mensheid is Chinees of Indiaas. Beide landen maken een stormachtige economische ontwikkeling door. Het gedeelte van alle mensen ter wereld dat zich regelmatig vlees kan veroorloven loopt hierdoor aardig op. Zelfs in landen, zoals China, waarin cultureel altijd weinig vlees gegeten is stijgt de consumptie even hard als je aan de hand van de welvaartsstand zou verwachten.

Directe gevolgen

Het kost ruwweg viereneenhalve kilo graan om een kilo pluimvee te maken en zeker twintig kilo om aan een kilo rund te komen. China’s vleeshonger alleen al drijft daardoor de graanprijs op. Doordat het toch al schaarse Chinese bouwland idoor decennia van industriële akkerbouw stevig vervuild is geraakt (lozing van fabrieken, dalend grondwater..) schakelt China steeds meer over op geïmporteerd veevoer. Veeboeren in Amerika, Europa maar ook in bijvoorbeeld Argentinië betalen hier gedeeltelijk de prijs voor.

In 2030, zo wordt voorspeld, zullen de Chinezen per hoofd van de bevolking vijftig kilo vlees consumeren, net als nu in Taiwan. Dat is nog steeds de helft van wat een Amerikaan consumeert – en bijna zestig procent van de Nederlandse per capita consumptie – maar China zal tegen die tijd 1,6 miljard inwoners hebben. Een snelle rekensom levert dan het schrikbarende cijfer op van 80 miljard kilo vlees en, afhankelijk van hoeveel kip daar tussen zit, tussen de anderhalf en de twee biljoen kilo graan. De wereldproductie van graan op dit moment is iets van 1,8 of 1,9 biljoen kilo. De Voedsel en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties rekent tegen 2050 op een wereldvleesconsumptie van een half biljoen kilo vlees per jaar.

De logistieke uitdaging waar we voor komen te staan is gigantisch. Ontbossing zal hand over hand toe moeten nemen om dit bij te houden. Het gebruik van pesticiden zal ook navenant moeten stijgen, wat weer niet goed is voor het grondwater en de prijs van schoon drinkwater zal doen toenemen. De prijsinflatie die optreedt bij steeds schaarser wordende grondstoffen zal in het voorlopig nog wel straatarme Afrika grote gevolgen hebben.

De kosten van roken

De kosten van roken, en dan met name van het roken van sigaretten, zijn volledig becijferd. We weten dat één op de twee rokers vervroegd sterft door hun verslaving. We weten wat de behandeling van aan tabaksrook gerelateerde ziektes en aandoeningen de belastingbetaler kost. We weten, aan de andere kant, ook wat het ons aan accijnzen oplevert.

De balans slaat negatief uit, voor een heel aantal rokers op een zeer persoonlijke en verdrietige wijze. Roken is in een kwade reuk is komen te staan in vrijwel alle segmenten van de bevolking. Uiteraard mogen volwassen Nederlanders roken als ze dat willen maar nu onder een reeks voorwaarden. Het mag niet op de werkplek, noch in openbare ruimtes, legaal reclame maken wordt steeds moeilijker en middels een stevige accijns wordt de rokersportemonnee ook nog eens flink geraakt. Dit alles is genoegzaam bekend, het wordt ons vaak genoeg ingepeperd.

De kosten van vlees eten zijn vrijwel volledig onbekend. Er is niet alleen een grondstoffen-voetafdruk maar ook een watervoetafdruk, een CO2-voetadruk, en zo voort. We weten niet hoeveel graan we op verantwoorde wijze kunnen verbouwen op een hectare grond. We weten niet hoeveel landbouwgrond we nog kunnen vinden zonder echt teveel bos te hebben gekapt. Kunnen we dat eigenlijk wel weten of komen we daar pas achteraf achter, als het te laat is? We weten niet wat de gevolgen zijn van extra ammoniakuitstoot.

Het is wel duidelijk dat vlees eten in dezelfde categorie thuishoort als roken of een grote SUV rijden. De gevolgen zijn groter dan die voor de eter zelf en raken alle mensen, de armste het eerst en het zwaarst.

Het is wat mij betreft ook duidelijk dat er goed gecoördineerd wetenschappelijk onderzoek nodig is om de verschillende directe en indirecte kosten van onze vleesconsumptie inzichtelijk te krijgen. Liefst wereldwijd.

Is de mens vleeseter?

In strikte zin is de mens een omnivoor: wij eten zowel planten als vlees. Dat is al heel lang zo. Ongeveer drie miljoen jaar geleden dwong een klimaatverandering onze vrijwel vegetarische voorouder Australopithecus de bossen uit en de savanne op. Daar waren minder planten te vinden maar wel meer prooien. Hoe de aanpassing daaraan is verlopen is moeilijk te zeggen. We weten wel dat vijfhonderdduizend jaar geleden Homo Erectus – nog een voorouder – twee derde van z’n calorieën uit vlees haalde.

Vlees hield onze vroege voorouders in leven maar dat was niet het enige wat er gebeurde. Australopithecus was niet veel langer dan een meter of wat, Erectus meer dan anderhalf. Erectus’ hoofd was groter in verhouding tot zijn lichaam en zijn hersenen ook. Hersenen zijn duur in onderhoud. een groot gedeelte van onze energie gaat rechtstreeks naar het op gang houden van al die neuronen. In vlees zitten niet alleen meer calorieën, ze zijn nog makkelijker op te nemen. Lange vetzuren, waar onze hersenen erg goed op draaien, zitten er ook veel in.

Zijn mensen vleeseters pur sang? In ieder geval zijn vleeseters mens geworden. Er zijn ongetwijfeld vele factoren geweest die bijdroegen een onze ontwikkeling van vroege mensachtige naar moderne mens. Vlees eten is één van die factoren. In die zin verschillen wij niet zo heel veel van welke andere carnivoor dan ook.

Kunnen we zonder?

Miljoenen vegetariërs tonen dagelijks aan dat het heel goed mogelijk is om voldoende van alle voedingsstoffen binnen te krijgen zonder vlees te eten. De gemiddelde Nederlander eet zelfs veel teveel vlees, maar dat is een ander verhaal.

Het is al meer dan honderd jaar bekend wat er in vlees aan belangrijke bouwstoffen zitten (proteïne, vitamine B12 etc. etc.) maar ook waar we die elders kunnen halen. Rijst en bonen leveren dezelfde verzameling aminozuren als die in vlees zitten. Zeker de sojaboon levert proteïnen aan in die mate dat het vlees vrijwel vervangt. Een gevarieerd dieet is toch al voor iedereen van belang dus dat zal de zaak niet maken.

Wat is teveel?

Dat is een goede vraag. Alle wetenschappelijke ontdekkingen die we gedaan hebben over vlees hebben ons vooral geleerd hoe we heel veel vlees heel snel kunnen maken. Rijke mensen kopen van alles meer. Behalve in de armste landen eten we veel meer vlees dan oorspronkelijk kon. De natuurlijke limieten hebben we lang geleden doorbroken.

Die doorbraken bleken later helaas schijn. We hebben nieuwe kosten ontdekt. De kosten van obesitas, lucht-, water- en bodemvervuiling, dalend grondwaterpeil, enorm energieverbruik en enorm verbruik van grondstoffen. Ruwweg acht procent van alle drinkwater ter wereld wordt voor vee gebruikt. Een derde van alle landbouwgrond wordt gebruikt voor veevoer.

Deze nieuwe limieten staan ons toe ze te overschrijden maar niet voor heel lang meer. “Après nous le déluge”, klinkt stoer maar als het water je al tot de nek reikt moet je aardig blind zijn wil je de noodzaak tot verandering niet zien.

Het is al teveel. Het is al vrij lang teveel. Een radicale verandering van eetpatroon is dringend noodzakelijk

Wat eten we dan?

Alleen de enorme hoeveelheid calorieën in vlees betekent al dat we feitelijk zouden moeten minderen. Als daar belasting van het milieu bijkomt zouden we, volgens voorzichtige berekeningen beter onze consumptie per dag kunnen halveren en dat dan maar één keer per week. De gemiddelde westerling staat met zijn oren te klapperen bij dit soort cijfers.

Soja direct eten, zonder het eerst door vee heen te halen is natuurlijk enorm efficiënt. Waarom echter op land blijven? Gekweekte zalm bevat meer proteïne per gram dan de meeste landdieren, is goedkoper om te fokken en kost nog geen anderhalve kilo voer per uiteindelijke kilo visvlees. Dat is drie keer beter dan bij kippen. Het nadeel is dan wel dat viskwekerijen op dit moment bijna allemaal milieurampen zijn. Er komt indrukwekkende hoeveelheden afval vanaf en de vis krijgt erg veel antibiotica en andere chemicaliën. Nieuwe methoden zullen dat beter moeten doen maar dan is het een goed plan.

In vitro vlees is nog een, zij het wat futuristische, optie. Er wordt gewerkt aan in het lab gefabriceerd vlees, zonder dat dit dieren het leven kost. Als dit ooit schaalbaar wordt hebben we er een alternatief bij.

Vergeet ook melk en eieren niet! Per gram leveren beide meer proteïne op dan kippenvlees en dat tegen minder milieubelasting.

Voedselkilometers

Het heeft op zich weinig met vlees te maken maar als we toch bezig zijn met milieubelasting dan komt vervoer vanzelf ter sprake. Nederlandse appels zijn beter voor het milieu dan Israëlische sinaasappels, Spaanse boerenkool slechter dan Duitse. Alle im- en export brengt brandstofverbruik en vervuiling met zich mee. Als de consument toch bezig is dan zou een keuze voor lokaal voedsel ook helpen. Wat van dichtbij komt is óók lekker.

Wat gaan we doen?

Het wordt moeilijk om als soort ons eetpatroon diepgaand te veranderen. We zijn niet alleen ontstaan dankzij vlees, de meeste culturen zien het als beloning voor economisch of maatschappelijk succes. Aan de andere kant, nu de ware kosten aan het licht komen, is het duidelijk dat onze oeroude smaak opzij zal moeten voor de moderne limieten. We zullen nooit een behoorlijke discussie kunnen houden over ontbossing of klimaatverandering zonder ook over vleesconsumptie te praten.

Gezien de golven van verontwaardiging toen in 1992 de autogordel verplicht werd gemaakt zal het niet gemakkelijk worden. We hebben nu, dankzij decennia van onderzoek, meer argumenten dan alleen morele. Als het argument van de zielige diertjes niet telt dan zal het voortbestaan van de menselijke soort misschien wel indruk maken? Is vlees eten in 2060 net zoiets als sigaretten roken?

---

---

Op dit artikel is commentaar binnengekomen. Wil je iets zeggen? Ga naar de Postbus.

naam = Peter
geplaatst = 19-01-2010 06:18
onderwerp = leuk
commentaar = Hoi Maart,

Met zeer veel belangstelling je artikel gelezen, hoewel de teneur mij bekend is schrik je toch weer van de getallen als die wetenschappelijk onderbouwd zijn.
Het numerologisch verhaal komt later aan de beurt.
Ondertussen geniet ik met volle teugen van Bill Bryson; kun je van hem de African Diary voor mij bestellen(in Engels)

Peter

---

naam = Maarten van den Driest
geplaatst = 19-01-2010 08:05
onderwerp = re: leuk
commentaar = Maar natuurlijk, Peter! Ik zal het bestellen.

Terug naar de Artikelen Wetenschappelijk subpagina.